ΤΟ ΥΠΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΟΙΚΟΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΝΤΕΜΟΧΩΡΙΩΝ. MIA ΠΡΟΤΑΣΗ ΓIA TH ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΥΠΑΙΘΡΙΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΔΙΑΔΡΟΜΩΝ ΚΑΙ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΟΝΙΚΟΥ ΟΡΟΥΣ

Οικομουσείο, ένας σύγχρονος τύπος μουσείου

Η δημιουργία νέων τύπων μουσείων αποτελεί συνάρτηση ποικίλων παραγόντων, όπως η διεύρυνση της έννοιας της πολιτιστικής κληρονομιάς (σε εννοιολογικό και θεσμικό πλαίσιο), η συγκρότηση νέας πολιτιστικής πολιτικής από τους διεθνείς φορείς, η εμφάνιση νέων ομάδων ενδιαφέροντος και εξειδικευμένων αναγκών που τις χαρακτηρίζουν […]. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που εικονογραφεί τις σύγχρονες μουσειολογικές αντιλήψεις αποτελεί το Υπαίθριο Μουσείο ή Οικομουσείο που δημιουργήθηκε ως απάντηση στο παραδοσιακό μουσείο συλλογής πολύτιμων αντικειμένων που απευθύνονταν σε ένα μικρό και επαρκώς πληροφορημένο κοινό. Τα οικομουσεία αποτελούν μια θεωρητική επινόηση του G. H. Riviere, εθνολόγου και μουσειολόγου, ο οποίος συμπεριλαμβάνει σε αυτά όχι μόνο τους κατοίκους και τους επισκέπτες που συμμετέχουν ενεργά στη λειτουργία του, αλλά και την οικολογία της αγροτικής ή βιομηχανικής ζωής που τα περιβάλλουν. Η ανάδυση της έννοιας του οικομουσείου συνδέθηκε κυρίως με τις θεωρητικές προσεγγίσεις της αποκαλούμενης Νέας Μουσειολογίας, η οποία είχε στόχο, από τις αρχές της δεκαετίας του ’80, να προωθήσει ριζοσπαστικές αλλαγές στους μουσειακούς χώρους, ώστε να ανταποκριθούν στις αυξανόμενες ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας η οποία μεταβαλλόταν με γοργούς ρυθμούς. Η βασική αρχή του οικομουσείου συνίσταται στο ότι τα μνημεία μιας περιοχής παραμένουν «in situ» και η επικοινωνία με το κοινό περιλαμβάνει αφενός τις παραγωγικές διαδικασίες και, αφετέρου, τον τρόπο ζωής των ανθρώπων της περιοχής. Σύμφωνα με τα παραπάνω, τα οικομουσεία έχουν ως χαρακτηριστικές ιδιότητες α) την ύπαρξη μιας κοινότητας στην περιοχή τους, που την αντανακλούν σε όλες της τις διαστάσεις, β) την ενεργή παρουσίαση αυτής της κοινότητας και, τέλος, γ) τη λειτουργία δύο συντονισμένων μουσείων: ενός μουσείου (στεγασμένου) της φυσικής και ανθρώπινης ιστορίας της περιοχής κι ενός δεύτερου (υπαίθριου), που περιλαμβάνει το σύνολο των πολιτιστικών ή οικολογικών μνημείων της. Κατά τον Riviere,το οικομουσείο είναι στην ουσία ένα ιστορικό μουσείο, καθώς περιλαμβάνει και ερμηνεύει την πνευματική, κοινωνική και οικονομική εξέλιξη του ανθρώπου, άμεσα συνδεδεμένη με το φυσικό περιβάλλον και τις επιδράσεις του στον καθορισμό της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του.

Η έννοια της προστασίας και της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς διευρύνεται τα τελευταία χρόνια και σε τομείς που έχουν να κάνουν με τη διαχείριση της φυσικής κληρονομιάς και του φυσικού τοπίου δημιουργώντας νέους άξονες παρέμβασης και προστασίας. Νέες κατηγορίες πολιτιστικής κληρονομιάς εμφανίστηκαν καθώς στις μέρες μας γίνεται λόγος για παραδοσιακούς οικισμούς, μνημεία φυσικού κάλλους, μνημεία του βιομηχανικού πολιτισμού, που συνθέτουν την εθνική κληρονομιά. Οι νέες τάσεις δημιουργούν νέα δυναμική στους εμπλεκόμενους φορείς, οι οποίοι καλούνται να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα.

Η παραπάνω δυναμική προκάλεσε νέα ώθηση και εξάπλωση του πολιτιστικού τουρισμού. Ο πολιτιστικός τουρισμός, ως ήπια μορφή τουριστικής ανάπτυξης, αποτελεί σύγχρονο μοντέλο τουρισμού που εκτείνει τη διάρκειά του πέρα από τους καλοκαιρινούς μήνες, χωρίς απαραιτήτως να υποκαθιστά το μαζικό πρότυπο τουρισμού. Αυτή η νέα μορφή τουρισμού σχετίζεται κυρίως με την περιφέρεια και διαχέεται στο σύνολο των περιοχών που περιβάλλουν τους πολιτιστικούς πόρους. Με αυτό τον τρόπο αναπτύσσονται τοπικά και διατοπικά πλέγματα ειδικών μορφών πολιτιστικού ή παρόμοιου τουρισμού: τοποθετούνται, για παράδειγμα, σε ένα ενιαίο δίκτυο διαδρομών, αρχαιολογικοί χώροι, μουσεία, και μεμονωμένα μνημεία, καθώς και συνοδευτικές εκθέσεις, εκπαιδευτικές ή άλλες παράλληλες δραστηριότητες, με πρόθεση όχι μόνο τη δημιουργία γνωστικών κυττάρων ή την ουσιαστική κατανόηση και ερμηνεία από το κοινό, αλλά και τη δημιουργία σύγχρονων και εναλλακτικών παρεχόμενων υπηρεσιών. Γίνεται λοιπόν αντιληπτό ότι η νέα διάσταση διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς οδηγεί σε καινούριους άξονες αξιοποίησης του πολιτιστικού αποθέματος με τη συνέργεια όλων των παραμέτρων που το συνθέτουν.

Σχετική Βιβλιογραφία:

Γκότσης, Σ., Λέκκα, Α. και Σακαλή, Ο. (2002) «Υλικός πολιτισμός, τοπικές κοινωνίες και ερμηνευτικές δράσεις» στο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων, Το μέλλον του παρελθόντος μας – ανιχνεύοντας τις προοπτικές της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και της Ελληνικής Αρχαιολογίας, Πρακτικά 4ου Συνεδρίου [Αθήνα 24-26/11/2000] Αθήνα, Εκδόσεις RE.AD.CO. ΕΠΕ, 298-304.
Δερμιτζάκη, Α. (2002) «Η έννοια του οικομουσείου. Το μουσείο» (Εξαμηνιαία Έκδοση της Επιτροπής Μουσείων του Πανεπιστημίου Αθηνών) 2, 4-5.
Παπαντωνίου, Φ., Σακαλή, Ο. (2005) «Υπαίθρια μουσεία και οικομουσεία: Μια προσπάθεια οριοθέτησης». Στο Α. Δ. Γεωργόπουλος (επιμ.) Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Ο νέος πολιτισμός που αναδύεται. Αθήνα: Gutenberg, 591-605.
Παπούλιας, Ε. (2007) «Διεθνές και Ευρωπαϊκό πλαίσιο της εθνικής πολιτικής μουσείων. Περιπτωσιολογική μελέτη Αρκαδίας». Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Σακαλή, Ο. (2002) «Τα Μαντεμοχώρια στη Χαλκιδική. Μια πρόταση υπαίθριου μουσείου» Θεσσαλονικέων Πόλις 7, 135-150.

 

ΣΚΑΡΙΦΗΜΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Τα χαρακτηριστικά σημεία της πρότασης περιλαμβάνουν:

1. Τη λειτουργία μιας κεντρικής εγκατάστασης σε στεγασμένο χώρο (τοπικό μουσείο μεταλλείων και πολιτιστικών διαδρομών) που θα αποτελεί εστία γνώσεων και δράσεων, με σκοπό όχι μόνο την εποπτεία και το συντονισμό της μουσειακής παρέμβασης, αλλά και τη καταγραφή, έρευνα και παρουσίαση του υλικού της.

2. Τη λειτουργία έτερης κεντρικής εγκατάστασης σε στεγασμένο χώρο (Κέντρου έρευνας και μελέτης Στρατονικού Ορους), με τη συμβολή και αρωγή του ΕΚΒΥ (Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων – Υγροτόπων), για την καταγραφή έρευνα μελέτη και πληροφόρηση για το Στρατονικόν Όρος.

3. Τη χάραξη και δημιουργία στο χώρο της περιοχής που ορίστηκε ενός δικτύου πολιτιστικών και αναψυχικών διαδρομών με τοπικούς σταθμούς – εστίες της τοπικής ιστορίας που θα περιλαμβάνει το σύνολο των υπαίθριων μνημείων της περιοχής (αρχαιολογικοί χώροι, θέσεις προβιομηχανικών μεταλλευτικών εργασιών κ.α).

Μεταξύ των υπαίθριων μνημείων και των στεγασμένων χώρων, αναπτύσσονται υπαίθριες διαδρομές γνωριμίας της τοπικής ιστορίας με τη βοήθεια σταθμών πληροφόρησης, που προσδίδουν εκπαιδευτικό και ψυχαγωγικό χαρακτήρα στον τρόπο προσέγγισης του χώρου από τον επισκέπτη (πίνακες πληροφόρησης, εκθέσεις σε κινητές και μεταφερόμενες κατασκευές, εκπαιδευτικές δραστηριότητες, κιόσκια, αναψυκτήρια κλπ).

Οι παραπάνω υπαίθριοι σταθμοί – μνημεία βρίσκονται κατανεμημένοι σε όλη τη γεωγραφική ενότητα και είναι:

1. Αρχαιολογικοί χώροι (Στάγειρα, Άκανθος), που μαρτυρούν την οικιστική δραστηριότητα της περιοχής κατά την αρχαιότητα.

2. Κτηριακά κατάλοιπα (ερείπια του Πύργου του Mαδέμ-αγά, στο πάρκο του αγάλματος του Αριστοτέλη του Δημοτικού Διαμερίσματος Σταγείρων) απέναντι από τα βυζαντινά Σιδηροκαύσια,.

3. Προβιομηχανικές μεταλλευτικές θέσεις (στοές και σωροί σκωριών), αλλά και νεότερες θέσεις μεταλλευτικών εργασιών.

4. Αξιόλογοι σημερινοί οικισμοί που διατηρούν στοιχεία τοπικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής (Αρναία, Νεοχώρι, Στάγειρα, Στρατονίκη).

5. Κτήρια με υποβαθμισμένη σήμερα ή μερική λειτουργία (παλιά αντιπροσωπευτικά σπίτια του τόπου, Δημοτικά σχολεία με κενές αίθουσες), για ανακατανομή των χρήσεων, με την στέγαση μόνιμων ή ειδικών μουσειακών μονάδων, την καταγραφή και την ανάδειξη μουσειακού υλικού κ.ά.

6. Περιοχές και μονοπάτια του Στρατονικού Ορους.

 

Η δημιουργία πολιτιστικών και περιπατητικών διαδρομών στην περιοχή των Μαντεμοχωρίων επικεντρώνεται αρχικά σε τρεις ιστορικούς χώρους – μνημεία και σε έναν τέταρτο, το εξαιρετικής φυσικής ομορφιάς  Στρατονικόν Ορος:

Διαδρομή I:

Στρατονίκη – Στάγειρα – Στρατονίκη. Επίσκεψη στο μεταλλευτικό μουσείο – σύγχρονα Στάγειρα (βυζαντινά Σιδηροκαύσια). Στο πάρκο με τα ερείπια του Πύργου του Mαδέμ- Αγά (διαχειριστή του μεταλλείου), όπου βρίσκεται και το σύγχρονο άγαλμα του Αριστοτέλη. Στους λόφους πίσω από τον Πύργο εκτείνονταν τα Σιδηροκαύσια. Επίσκεψη στους παραδοσιακούς οικισμούς Σταγείρων – Στρατονίκης.

 

Διαδρομή II:

Στρατονίκη – Ολυμπιάδα – Στρατονίκη. Επίσκεψη στο μεταλλευτικό μουσείο, Παρατήρηση νεώτερων μεταλλευτικών εγκαταστάσεων στη διαδρομή Σταγείρων-Νεοχωρίου, δάσος Κηπουρίστρας – περιοχή Βαρβάρας (θέση Κρασονέρι), Αρχαία Στάγειρα: περιήγηση στον αρχαιολογικό χώρο, επιστροφή.

 

Διαδρομή III:

Στρατονίκη – Ιερισσός (αρχαία Άκανθος) – Στρατονίκη. Περιήγηση στον αρχαιολογικό χώρο της Aκάνθου. Επιστροφή με στάση στις παρυφές του βουνού  Κάκαβος (στην ίδια περιοχή βρίσκεται και ο παλαιός υδρόμυλος της μονής Ιβήρων), στάση στο Μετόχι της Ι.Μ. Χιλανδαρίου στην θέση «Κάμπος» Στρατονίκης και επιστροφή.

 

Διαδρομή IV:

Στρατονίκη (Kέντρο ενημέρωσης Στρατονικού Όρους)- Στρατονικόν όρος – Στρατονίκη

Υποδιαδρομή 1: Κορυφή Στρατονικού όρους – θέση Αργυρόλοφος.

Υποδιαδρομή 2: Θέση Γιάνναβος, (παρατήρηση σύγχρονων μεταλλευτικών δραστηριοτήτων στο Μαντέμ Λάκκο – παρατήρηση πλησίον Θέσης Σπεράντζα κλπ.)

Υποδιαδρομή 3: Χερσόνησος Μπροστόμιτσας, παλαιοχριστιανική εκκλησία Αγίου Νικολάου στο κτήμα «Ζέπκο».

Δραστηριότητες:

• Διοργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων διαρθρωμένων στις θεματικές ενότητες:

-Η οργάνωση του «Κοινού του Μαδεμίου» στην τουρκοκρατία και η σχέση του με λειτουργία του μεταλλείου.

-Τα Μαντεμοχώρια μέσα από τα περιηγητικά κείμενα κατά την Τουρκοκρατία.

  • Δημιουργία εκπαιδευτικών φακέλων που θα περιλαμβάνουν τις παραπάνω θεματικές ενότητες για χρήση τόσο από τα σχολεία της περιοχής όσο και από οργανωμένες ομάδες επισκεπτών.
  • Δημιουργία Εκπαιδευτικού Φακέλου με θεματικά αναπτυγμένες ενότητες από την ιστορία και την χρήση των μνημείων και προτάσεις εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων για την εκπαιδευτική κοινότητα.
  • Παραγωγή και διάθεση πληροφοριακού υλικού, έντυπου και ηλεκτρονικού για την ερμηνεία και προβολή της τοπικής ιστορίας.
  • Περιήγηση σχολικών και άλλων ομάδων στα μνημεία – χώρους που θα περιλαμβάνει εκπαιδευτικές δραστηριότητες
  • Κατασκευή σταθερών επιφανειών (πανό) στα μνημεία που θα λειτουργούν ως μόνιμες μονάδες εκθεσιακού υλικού για το κοινό.
  • Δημιουργία μόνιμου εκπαιδευτικού προγράμματος στους αρχαιολογικούς χώρους Σταγείρων και Ακάνθου για την οργάνωση του χώρου της πόλης, της καθημερινής ζωής, τις σχέσεις με άλλες ελληνικές πόλεις, την οικονομική ζωή των μεταλλείων της περιοχής.
  • Τοποθέτηση infokiosks σε επιλεγμένα σημεία με πληροφορίες για όλα τα μνημεία της περιοχής και τις προτεινόμενες πολιτιστικές διαδρομές.
  • Δημιουργία σταθμού ενημέρωσης για το Στρατονικό όρος σε παραδοσιακό κτήριο της Στρατονίκης με σκοπό την:
  • Παραγωγή και διάθεση πληροφοριακού υλικού, έντυπου και ψηφιακού για την προβολή και ανάδειξη του Στρατονικού όρους.
  • Οργάνωση τακτικών περιηγήσεων με σχολικές ομάδες και ομάδες επισκεπτών σε επιλεγμένες διαδρομές του βουνού.
  • Εκπόνηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων στο χώρο του παρατηρητηρίου και διαμόρφωση ειδικού χώρου για το σκοπό αυτό.
  • Παράλληλες εκδηλώσεις περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος στο χωριό Στρατονίκη με στόχο την προσέλκυση επισκεπτών και τη δημιουργία τουριστικής κίνησης στην περιοχή.
  • Παραγωγή και διάθεση έντυπου και ψηφιακού εκπαιδευτικού υλικού.
  • Συνεργασία με περιβαλλοντικές οργανώσεις της Ελλάδας και του εξωτερικού για την ανάπτυξη ενός διευρυμένου δικτύου ενημέρωσης, πληροφόρησης και εκδηλώσεων.

Παράλληλες δραστηριότητες:

• Συμπλήρωση in situ ενημερωτικού υλικού.

• Εκπαιδευτικά προγράμματα μαθητών, ενηλίκων και ομάδων ειδικού ενδιαφέροντος.

• Περιηγήσεις γνωριμίας στους λόφους των Σιδηροκαυσίων.

• Επίσκεψη στα ερείπια του δημόσιου λουτρού του Ισχάκ πασά (15ος αι. μ.Χ.).

• Επίσκεψη στον ενοριακό Ι.Ν Γεννήσεως της Θεοτόκου του χωριού των Σταγείρων (πρόκειται για βασιλική του 1814, μοναδική στο είδος της για τη Χαλκιδική).

• Επισκέψεις στους νεώτερους πέτρινους Ναούς των Σταγείρων της Στρατονίκης και της Ιερισσού

Καθένας από τους παραπάνω ιστορικούς χώρους – μνημεία σηματοδοτεί μια χρονολογική και θεματική ενότητα της διαχρονικής πορείας της περιοχής και προσφέρεται για ολοκληρωμένες προτάσεις ανάδειξης, προβολής και αξιοποίησης της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Στο παραπάνω πλαίσιο θα περιληφθούν περαιτέρω έργα και δραστηριότητες όπως:

• εξειδικευμένα εκπαιδευτικά προγράμματα

• πολιτιστικές εκδηλώσεις, δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης της τοπικής αλλά και ευρύτερης κοινωνίας

• εκδόσεις εκπαιδευτικού και επικοινωνιακού υλικού

• παραγωγή ηλεκτρονικού υλικού (CD ROM, δικτυακών τόπων, infokiosks)

• δημιουργία μουσείου τοπικής ιστορίας

• δημιουργία τράπεζας δεδομένων και ανάπτυξης πολυμέσων (multimedia)

• ανάπτυξη δικτύου επικοινωνίας με αντίστοιχες πρωτοβουλίες στην Ελλάδα και το εξωτερικό

Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων προτείνονται οι ακόλουθοι άξονες δράσης:

1. Δημιουργία κτηριακών εγκαταστάσεων – υποδομών (Υπαίθριο Μουσείο Μεταλλευτικής Ιστορίας, Κέντρο Έρευνας και Μελέτης του Στρατονικού όρους)

2. Οργανωμένες διαδρομές

3. Τοποθέτηση ενημερωτικών πινακίδων σήμανσης

4. Παραγωγή και διακίνηση ενημερωτικού και εκπαιδευτικού υλικού

5. Λοιπές δράσεις συμπληρωματικές και ενισχυτικές προς τις προηγούμενες (περιοδικές θεματικές εκθέσεις, σεμινάρια, εκδηλώσεις σύγχρονου πολιτισμού κ.ά.)

6. Δημιουργία διαδικτυακών τόπων (sites στο internet)

Στόχοι του έργου:

Η δημιουργία των παραπάνω εγκαταστάσεων, πολιτιστικών διαδρομών αλλά και των περαιτέρω δραστηριοτήτων, έχει ως στόχους:

•  Την δημιουργία ενός πόλου ανάπτυξης σε μια περιοχή με μονόπλευρη έως τώρα απασχόληση και με άξονες την μακραίωνη μεταλλευτική ιστορία της, την πολιτιστική της κληρονομιά και τη θέση της ως πατρίδας του Αριστοτέλη και ως κομβικού σημείου στον άξονα του Αγίου Όρους.

•  Τη βελτίωση της αντιληπτικότητας των μνημείων και των χώρων που τα εμπεριέχουν, από κατοίκους, ταξιδιώτες και επισκέπτες.

•  Την αύξηση του αριθμού των επισκεπτών με θετικά αποτελέσματα στην απασχόληση και στο εισόδημα της περιοχής. Η αύξηση μπορεί να δρομολογήσει την δημιουργία ξενώνων, αναψυκτηρίων, παραδοσιακών καφενείων ταβερνών και αρτοποιείων.

•  Την προοπτική ανάπτυξης παραδοσιακών επαγγελμάτων όπως οινοποιείων, παραδοσιακών εδεσμάτων και γλυκών, κεντημάτων και χειροποίητων χαλιών, συλλογής βοτάνων, καταστημάτων πώλησης αναμνηστικών κλπ. με θεαματικά αποτελέσματα στην τοπική οικονομία.

•  Την ανάδειξη, προβολή και αξιοποίηση της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς

•  Την ανάδειξη της ιστορικής, αισθητικής και εκπαιδευτικής διάστασης των μνημείων / ιστορικών χώρων στο επίπεδο της τοπικής κοινωνίας, αλλά και την προβολή τους ως πόλων έλξης επισκεπτών εκτός των γνωστών τουριστικών προορισμών στο νομό Χαλκιδικής καθ” όλη τη διάρκεια του έτους.

•  Τη δημιουργία εστίας ανάπτυξης χειμερινών διακοπών

•  Την ευαισθητοποίηση, του νεανικού κυρίως κοινού, σε σχέση με την πολιτιστική κληρονομιά, μέσα από ποικίλες και ελκυστικές εκπαιδευτικές δραστηριότητες.

•  Τη διαμόρφωση θετικής στάσης των πολιτών απέναντι τόσο στο φυσικό όσο και στο δομημένο παραδοσιακό περιβάλλον.

•  Τη δημιουργία ηλεκτρονικού υλικού για την προβολή των μνημείων – τόπων και σε διεθνές επίπεδο μέσω δικτυακών τόπων (web sites) στο Internet.

Σημείωση: ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτικά, η κατά παράφραση ή διασκευή απόδοση του γραπτού περιεχομένου και των εικόνων (φωτογραφιών, χαρτών, σκαριφημάτων κλπ.) του δικτυακού τόπου με οποιονδήποτε τρόπο, μηχανικό, φωτοτυπικό, ηλεκτρονικό, ηχογράφησης ή άλλον, χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια των συντελεστών. Νόμος 2121/1993 και κανόνες Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα © Κέντρο Πολιτισμού Αριστοτέλης ο Σταγειρίτης / Οικομουσείο Μαντεμοχωρίων και οι συντάκτες της μελέτης Όλγα Σακαλή, Δημήτρης Παπούδας, Δημήτρης Λουζικιώτης.